2025 yazında Doğu Anadolu’dan gelen bir arkeoloji haberi, Türkiye ve dünya basınında geniş yankı buldu: Elazığ’ın Salkaya köyünde, yer altı görüntüleme radarı (GPR) ile tespit edilen bir yapı, 2025’te yürütülen kazılarla Geç Roma Dönemi’ne tarihlenen bir Roma hamamı olarak doğrulandı. Yaklaşık 75 m² büyüklüğündeki bu kompleks; alttan ısıtma (hypocaust), soğuk–ılık–sıcak bölümler, terleme odaları, havuzlar ile temiz ve atık su kanallarıyla ‘modern bir spa’nın antik karşılığını gözler önüne seriyor. Keşif, 2023’te bir çiftçinin tarlasında geç Roma dönemi mozaiğine rastlamasıyla başlayan araştırmaların yeni halkası niteliğinde.
1) Keşif Kronolojisi: Mozayikten Hamama
• Nisan 2023 – Salkaya’da kiraz fidanı diken bir çiftçi (basında adı Mehmet Emin Sualp olarak geçiyor), yüzeye yalnızca 50 cm mesafede, geç Roma dönemine tarihlenen geniş bir mozaik taban keşfeder. Mozaik, av sahneleri ve zengin bezemeleriyle olağanüstü korunmuştur ve yaklaşık 84 m²’lik bir yüzeyden söz edilmektedir.
• Ocak 2025 – Avrupa ve arkeoloji basınında mozaik geniş yer bulur; alanın önemine dikkat çekilir. Kültür otoriteleri mozaiğin müzeye taşınması mı yoksa yerinde korunması mı gerektiğini değerlendirir.
• Temmuz 2025 – Mozaiğin güneyinde (~70 metre) bir tarlada GPR taramalarıyla tespit edilen yapı, kazılarla bir Roma hamamı olarak doğrulanır: 75 m²’lik plan, hypocaust sistemi, caldarium–tepidarium–frigidarium dizgesi, terleme odaları ve su altyapısı ile üst düzey bir sosyal sınıfa ait olduğu değerlendirilir.
2) Konum, Tarihsel Bağlam ve Roma Varlığı
Salkaya, Elazığ ili sınırlarında, Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırlarına yakın bir hinterlantta yer alır. Geç Roma/Early Bizans tabakalarıyla ilişkilendirilen buluntular; bölgenin yalnızca askeri-stratejik değil, aynı zamanda kentsel konfor ve kamusal altyapı kültürünün de yaygınlaştığını gösterir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün açıklamaları, hamamın ve mozaik alanının daha geniş bir kentsel yerleşimin parçası olabileceğine işaret etmektedir.
3) Mimari ve Mühendislik Analizi
Roma hamamları, mühendisliğin mimariyle birleştiği kamu yapılarıdır. Salkaya örneğinde öne çıkan teknik öğeler:
• Hypocaust (alttan ısıtma): Zeminin altında dolaşan sıcak hava ile ısıtma; sütuncuklar (pilae) ve duvar içi kanallarla ısı dağıtımı. Bu sistem caldarium (sıcak) ve tepidarium (ılık) mekânlarının konforunu sağlar.
• Bölümlenmiş plan: Frigidarium (soğuk), tepidarium (ılık) ve caldarium (sıcak) dizgesine ek olarak terleme odaları ve havuzlar; kullanıcıların ısıya kademeli maruz kalmasını sağlayan bir dolaşım mantığı sunar.
• Su altyapısı: Temiz/atık su kanallarının ayrımı; olası sarnıç veya su alma noktaları; eğim ve drenaj çözümleri.
• Malzeme ve işçilik: Tuğla, harç ve taş tekniğinin bir aradalığı; termal etkilerle baş edebilecek harç tarifleri; mozaik döşemelerin su ve ısıya dayanım esasları.
Bu öğelerin bir araya gelişi, yalnızca hijyen ve sağlık değil, aynı zamanda kamusal sosyalleşme ve prestij göstergesi olarak hamam kültürünün yaygınlığını vurgular.
4) Mozaikler: İkonografi, Atölye ve Koruma
Salkaya’daki av sahneleri ve nadir betimlemeler (ör. Anadolu parsı gibi figürlere yapılan atıflar) mozaik atölyesinin ustalığını ve uzak bölgelerde dahi saray/elit düzeyde bir sipariş kültürünü ima eder. Bu tip mozaikler, zemin yüklerine ve neme karşı dayanım için kademeli harç tabakaları üzerine uygulanır. Koruma açısından en kritik başlıklar: tuzlanma, nem hareketleri, köklenme ve mikroorganizma etkileri. Kısa vadede UV ve nemden koruyucu geçici örtüler; orta vadede ise drenaj ve gölgeleme çözümleri önceliklidir.
5) Araştırma Yöntemleri: GPR, Stratigrafi ve Belgeleme
Hamamın tespiti, yer altı görüntüleme radarı (GPR) ile başladı; bu yöntem, gömülü duvar ve boşlukları yansıma anomalileri üzerinden üç boyutlu olarak modellemeye imkân tanır. Ardından yapılan katmanlı kazı (stratigrafik yöntem), yapının evrelerini ve kullanım sürekliliğini okumayı sağladı. Fotogrametri ve lazer tarama ile de mimari belgeleme yapılarak dijital arşiv oluşturulması hedefleniyor.
6) Karıştırılmaması Gerekenler: Milas/Herakleia Örneği Ayrı Bir Keşif
2025 başında medyada yer alan Muğla–Milas, Herakleia Antik Kenti’ndeki Roma hamamı mozaikleri (timsah, yunus, flamingo, yılan balığı motifleri) farklı bir arkeolojik bağlama aittir. Salkaya’daki keşifle karıştırılmamalıdır. Milas buluntuları Batı Anadolu kıyı hattındaki ayrı bir yerleşimin görkemini yansıtırken, Salkaya örneği Doğu Anadolu’daki Roma varlığına ve kırsal-kentsel ağlara ışık tutar.
7) Bilimsel Değer ve Yorum: Ne Anlatıyor?
• Kentsel ağ ve statü: Hamam ve mozaik birlikteliği, Salkaya çevresinde yüksek statülü bir odak (villa rustica, praetorium benzeri bir yapı kompleksi ya da küçük ölçekli bir kent çekirdeği) olasılığını güçlendirir.
• Ekonomi ve su yönetimi: Süreklilik gösteren su altyapısı ve ısıl konfor, tarımsal üretim ile kamusal yatırımlar arasındaki ilişkinin olgunluğuna işaret eder.
• Sanat ve kimlik: Av sahneleri, elit kültürün güç ve doğa tasarrufu anlayışının sanata yansımasıdır.
8) Koruma–Ziyaret–Turizm: Sıradaki Adımlar
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, alanın turizme kazandırılması hedefini paylaşıyor. Bunun için önerilen yol haritası:
1) Acil koruma: Geçici örtü, drenaj ve çevresel kontrol; bitki örtüsünün yönetimi.
2) Yapısal sağlamlaştırma: Hypocaust sütuncukları, duvar ve zemin derzlerinin konservasyonu.
3) Ziyaretçi altyapısı: Yürüyüş platformları, bilgilendirme panoları, yönlendirme ve gölgeleme sistemleri.
4) Dijital deneyim: AR/VR ile hamamın 3B canlandırması; mozaik ikonografisi için interaktif rehber.
5) Yerel ekonomi entegrasyonu: Rehberlik, el sanatları ve gastronomi ile sürdürülebilir turizm döngüsü.
9) Sık Sorulan Sorular (SSS)
• Tam olarak neresi? Elazığ ili, Salkaya köyü çevresi; mozaik alanının yaklaşık 70 m güneyinde yeni bir tarla parselinde.
• Hamam kaç metrekare? Yaklaşık 75 m².
• Ne zaman? Geç Roma Dönemi (yaklaşık 1.700 yıl önce). Hamamın duyurusu 14 Temmuz 2025’te kamuoyuna yansıdı; mozaik keşfi 2023 baharında gerçekleşti.
• Ziyarete açık mı? Alanın turizme açılması planlanıyor; konservasyon sürecine göre takvim netleşecek.
• Neden önemli? Doğu Anadolu’da Roma kamusal altyapısına dair somut ve iyi korunmuş bir örnek sunuyor.
10) Sonuç: Bir Hamamdan Fazlası
Salkaya’daki Roma hamamı, tek başına bir mimari kalıntı değil; Roma’nın Anadolu’daki kentsel konfor kültürünün doğu sınırlarındaki bir izdüşümü. Hypocaust sisteminden su mühendisliğine, mozaik ikonografisinden kentsel ağ hipotezlerine uzanan veriler, yerel tarih anlatısını küresel Roma dünyasıyla bağlayan güçlü kanıtlar sunuyor. Bu nedenle keşif, yalnızca bölgesel turizm için değil; arkeoloji, mimarlık tarihi ve kültürel miras yönetimi açısından da çok katmanlı bir laboratuvar işlevi görüyor.